Nikomu chyba nie trzeba specjalnie przedstawiać tej witaminy. Pochodzi ona od cholesterolu, należy do witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (co sugeruje nam, z jakimi posiłkami powinniśmy ją spożywać ). Jej znaczenie w organizmie (podobnie zresztą jak i innych witamin ) jest kluczowe do zachowania sprawności oraz pełni zdrowia

Witamina D odpowiada za:

• regulację gospodarki wapniowo-fosforanowej organizmu
• modelowanie i mineralizację kości
• zmniejszenie występowania zaburzeń mięśniowo-szkieletowych
• obniżenie ryzyka chorób sercowo-naczyniowych , autoimmunologicznych oraz nowotworów
• zmniejszenie częstości występowania infekcji

 

WPŁYW NA UKŁAD RUCHU

Poruszanie się to czynność możliwa dzięki synergistycznej pracy mięśni i kości  Skurcz mięśni (pozwalający Nam na wykonywanie ruchu ) jest zależny od ich przyczepu do kości , wpływając jednocześnie na modelowanie tkanki kostnej (np. poprzez wydzielane cytokiny).

Witamina D oddziałuje na układ kostny oraz mięśniowy , zapewniając odpowiednie stężenie wapnia. Proces mineralizacji tkanki kostnej wymaga obecności wspomnianej już wit. D, wapnia i fosforu. Kluczowe znaczenie dla ich właściwej podaży ma przede wszystkim zbilansowana dieta oraz niczym niezaburzony proces wchłaniania z przewodu pokarmowego. Poza tym, liczne procesy metaboliczne zachodzące w tkance mięśniowej są wynikiem działalności tej witaminy. Kalcytriol (aktywna postać wit. D) pobudza także komórki mięśniowe do namnażania się (proliferacji), różnicowania oraz hamuje proces ich apoptozy (programowanej śmierci ). Jej niedobory powodują poważne zaburzenia sprawności ruchowej i osłabienie mięśni

Witamina D utrzymuje prawidłowy balans między kościotworzeniem a kościogubieniem (resorpcją kości). Stwierdzono jej proapoptotyczny wpływ na komórki nowotworowe , natomiast na osteoblasty (komórki kościotwórcze) działa antyapoptotycznie  Kalcytriol kontroluje również proces wchłaniania (absorpcji) wapnia ze światła przewodu pokarmowego i cewek nerkowych. Nie można pominąć tutaj oczywiście jakże istotnej roli aktywnej postaci wit D w regulacji hormonalnej. Przytarczyce produkują i uwalniają parathormon (PTH), który wpływa na gospodarkę wapniowo-fosforanową. Obniżone stężenie wolnego wapnia w surowicy krwi  powoduje zwiększony wyrzut PTH. Przyspiesza on m.in. uwalnianie wapnia z kości  Witamina D poprzez oddziaływanie na przytarczyce, obniża wydzielanie parathormonu, co w konsekwencji skutkuje zahamowaniem procesu resorpcji kości  Łatwo dzięki temu dojść do wniosku, że suplementacja tą witaminą pomaga zmniejszać obrót kostny a zwiększać masę kostną  Tłumaczy to zatem zwiększone ryzyko złamań u osób starszych z niedoborami, na skutek osłabionej wytrzymałości mechanicznej szkieletu

 

WPŁYW NA UKŁAD ODDECHOWY

Wpływ witaminy D na układ oddechowy ściśle wiąże się z jej znaczeniem dla układu odpornościowego  Bierze ona pośredni udział w produkcji tzw. naturalnych antybiotyków , do których zalicza się, np. defensyna. Jednak nie tylko w taki sposób wit. D moduluje odpowiedź immunologiczną  Zachodzi to również poprzez regulację funkcji limfocytów T czy wytwarzania IL-10 (interleukiny 10 - cytokiny przeciwzapalnej ). Takie działanie może przynieść korzystny efekt terapeutyczny w leczeniu pacjentów z steroidooporną astmą.

Potwierdzone w licznych badaniach działanie witaminy D zapobiegające infekcjom układu oddechowego szczególnie obiecująco wróży chorym na mukowiscydozę. Dodatkowo u tych osób dochodzi do obniżenia stężenia wspomnianych wyżej naturalnych antybiotyków , a jak już wiadomo, ich synteza jest zależna od aktywności kalcytriolu.

Co ciekawe, na przełomie XIX i początku XX wieku w sanatoriach dla osób chorych na gruźlicę propagowano leżakowanie pacjentów na słonecznych werandach pawilonów. Nie kojarzono wtedy tego z korzystnym wpływem słońca na pobudzanie skórnej syntezy witaminy D i jej działania na ludzki organizm. Jednak badania prowadzone w tym kierunku wykazały, że właśnie ta witamina stymuluje makrofagi (komórki uczestniczące w mechanizmach obronnych organizmu) w reakcji przeciwprątkowej (przeciwko prątkom gruźlicy).

 

WPŁYW NA UKŁAD POKARMOWY

Wchłanianie witaminy D zachodzi w jelicie czczym i końcowej części jelita krętego. Tam wchłania się ponad 80% dostarczanej z zewnątrz witaminy. Jej zapasy są magazynowane w mięśniach i tkance tłuszczowej.

Istnieje wiele chorób przewodu pokarmowego, w których dochodzi do zaburzeń wchłaniania i metabolizmu wit. D, co skutkuje jej niedoborami. Są to m.in. choroby wątroby, trzustki czy nieswoiste choroby zapalne jelit (NZJ). Dlatego też u osób chorych na mukowiscydozę stwierdza się obniżone stężenie kalcytriolu, w wyniku niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki (upośledzenie wchłaniania tłuszczów i witamin rozpuszczalnych w tłuszczach). Przez to chorzy doświadczają zaburzeń związanych ze stanem gospodarki wapniowej oraz mineralizacją kości (m.in. spadek ich gęstości).

Przeprowadzone badania dowiodły, że niedobór wit. D występujący podczas NZJ może ingerować w integralność śluzówki jelita, prowadząc w ten sposób do licznych jej uszkodzeń i zwiększonego ryzyka powstawania stanów zapalnych  Potwierdza to fakt, iż do jednego z czynników patogennych rozwoju chorób zapalnych jelit zalicza się przerwanie ciągłości bariery śluzówkowej, co skutkuje jej nadmierną przepuszczalnością.

Inne badania wykryły ścisły związek witaminy D z otyłością. Bowiem w tkance tłuszczowej znajduje się receptor VDR (receptor witaminy D), niezwykle podatny na wahania stężeń kalcytriolu. Wskazuje to na udział wit. D w regulacji metabolizmu. Otyłość definiuje się jako stan, który charakteryzuje się zwiększoną ilością tkanki tłuszczowej - u mężczyzn powyżej 25%, a u kobiet powyżej 30% masy ciała. Według badaczy podczas tej choroby dochodzi do ogólnoustrojowych deficytów witaminy D o wiele częściej, niż u osób z prawidłową masą ciała. Uważa się, że może być to wynikiem m.in. zaburzonej syntezy skórnej. 

Istnieje również teoria, iż otyłość nie stanowi przyczyny niedoboru wit. D, a jest jej konsekwencją. Powracając do związku tej witaminy z hormonami, niskie stężenie kalcydiolu (nieaktywny metabolit wit. D) skutkuje podwyższonym stężeniem PTH w surowicy. Wywołuje to wtórną nadczynność przytarczyc. Parathormon zwiększa napływ wapnia do adipocytów (komórek tłuszczowych), co może wpływać na zwiększenie masy ciała. Kalcytriol natomiast wpływa na metabolizm adipocytów, wzmagając ich lipogenezę.

Tkanka tłuszczowa to nie tylko rezerwuar energetyczny organizmu, odpowiada również za produkcję hormonów - adipokin. Należy do nich m.in. leptyna, hormon sytości. Poza hamowaniem apetytu oraz regulacją równowagi energetycznej, wpływa także na masę kostną i reprodukcję. Badania ujawniły zależność między witaminą D a syntezą i wydzielaniem leptyny. Hormon sytości podlega regulacji przez receptor VDR. Oznacza to, że pośrednio w tej regulacji uczestniczy też kalcytriol. W drugą stronę znowusz leptyna kontroluje metabolizm witaminy D.

 

WITAMINA D A CUKRZYCA TYPU I

Cukrzyca typu I, zwana inaczej cukrzycą insulinozależną, to choroba, podczas której dochodzi do procesu zapalnego w organizmie na tle autoimmunologicznym. W jego wyniku niszczone są komórki beta wysp trzustkowych (Langerhansa), odpowiadające za produkcję insuliny. Witamina D, jak wykazano, posiada receptory VDR praktycznie we wszystkich komórkach układu odpornościowego  Badania prowadzone na myszach dowiodły skuteczności przewlekłego podawania leczniczych dawek wit D w zmniejszeniu powszechnie występującego zapalenia komórek wysp Langerhansa jak i częstości występowania cukrzycy typu I. Autor tych samych badań potwierdził również badaniami epidemiologicznym związek kalcytriolu z redukcją ryzyka występowania tego typu cukrzycy.

Dzieci z pierwszymi objawami krzywicy wykazywały 3x większe szanse na rozwój cukrzycy w niedalekiej przyszłości, a u już chorujących wystąpiły niedobory wit. D o rożnym stopniu nasilenia. Badania polegające na profilaktycznym podawaniu tej witaminy kobietom w ciąży oraz dzieciom we wczesnym dzieciństwie poskutkowały zmniejszeniem ryzyka rozwoju cukrzycy typu I (np. spożycie wit. D w wysokości 2000 IU w pierwszym roku życia, spowodowało obniżenie ryzyka rozwoju tej choroby). Na wzrost ryzyka wystąpienia cukrzycy typu I wpływa m.in. polimorfizm (obecność różnych odmian tego samego genu) receptora VDR.

 

WITAMINA D A CUKRZYCA TYPU II

W cukrzycy typu II (zwanej także cukrzycą insulinoniezależną) mamy do czynienia z uszkodzeniem komórek beta wysp trzustkowych. Skutkuje to początkowym upośledzeniem (insulinoopornością), a następnie zaprzestaniem wydzielania insuliny. Istotną przyczyną rozwoju cukrzycy tego typu jest otyłość. Stężenie kalcydiolu w surowicy krwi  wykazuje odwrotną zależność w stosunku do glikemii (stężenia glukozy we krwi ) oraz ryzyka występowania cukrzycy. Zostało to potwierdzone w wielu amerykańskich badaniach prowadzonych z udziałem ludzi  Wysnuto dzięki nim wniosek, że wprowadzenie do diety dodatkowej suplementacji wit. D oraz wapniem może stanowić nowy sposób na przeciwdziałanie cukrzycy typu II, ale tylko u osób należących do grupy wysokiego ryzyka.

Już kilkanaście lat wcześniej uznano hipowitaminozę wit. D za czynnik rozwoju cukrzycy u mężczyzn w podeszłym wieku (70-88 lat). Interwencja wit. D3 w wysokości ok. 1400 j.m./d przez miesiąc poskutkowała wzrostem stężenia kalcydiolu w surowicy(warto tutaj wspomnieć, że 70% badanych miało deficyt) oraz zwiększeniem wydzielania insuliny. Później kilku innych autorów w swoich badaniach także udowodniło znaczący wpływ witaminy D na gospodarkę węglowodanową (m.in. poprawa tolerancji glukozy). Stężenie kalcydiolu zwiększało wrażliwość na insulinę, a niedobór kalcytriolu miał znowusz negatywny wpływ na funkcjonowanie komórek beta wysp trzustkowych.

Podobnie jak w przypadku cukrzycy typu I, za zwiększenie ryzyka wystąpienia cukrzycy typu II także odpowiada polimorfizm receptora VDR. Kalcytriol wpływa na działanie insuliny poprzez regulację ekspresji tego receptora. Liczne badania z wykorzystaniem zwierząt (myszy , szczurów ) wykazały, że zaburzenia wydzielania i syntezy insuliny przez komórki beta wysp trzustkowych powstają na skutek braku wspomnianego receptora VDR bądź niedoboru aktywnej postaci wit. D. Dodatkowo na podstawie tych badań wyciągnięto wniosek o jeszcze innej funkcji kalcytriolu. Bowiem odpowiada on nie tylko za pobudzenie komórek beta do syntezy insuliny, ale również za przekształcenie nieaktywnego prekursora tego hormonu w jego aktywny odpowiednik (proinsulinę w insulinę).

 

WPŁYW NA UKŁAD SERCOWO-NACZYNIOWY

Potwierdzono obecność receptora VDR m.in. w skórnych naczyniach kapilarnych, komórkach mięśni gładkich naczyń krwionośnych oraz fibroblastach (komórkach tkanki łącznej właściwej) serca  Kalcytriol poprzez oddziaływanie na ten receptor wpływa na produkcję białek strukturalnych, czynników wzrostu oraz innych ważnych związków. Przez to bierze pośredni udział w przebudowie naczyń, destabilizacji powstałych już blaszek miażdżycowych czy regulacji ciśnienia krwi  Świadczy to o partycypacji witaminy D w większości procesów prowadzących do powstawania chorób sercowo-naczyniowych  Oprócz wpływu pośredniego, witamina ta posiada również bezpośrednie działanie na wspomniany układ. Objawia się ono poprzez regulację metabolizmu glukozy, lipidów i ciśnienia tętniczego krwi  W metaanalizie obejmującej 7 badań z udziałem ludzi wykazano, że osoby z wysokim stężeniem kalcydiolu w surowicy posiadały znacznie niższe ryzyko pojawienia się zaburzeń w funkcjonowaniu krążenia mózgowego.

Brak genu VDR u myszy doprowadził do nadciśnienia tętniczego oraz hipertrofii (zwiększenia rozmiarów) mięśnia sercowego  Natomiast usunięcie u nich receptora witaminy D wywoływało przyspieszoną aterogenezę (proces powstawania miażdżycy). Sprzyjał jej wzrost adhezji (przylegania) cytokin prozapalnych w aorcie oraz pobór cholesterolu przez makrofagi  To pokazuje, jak istotna jest obecność receptora VDR w układzie sercowo-naczyniowym

Inne badania podają o korzystnym wpływie, obniżającym śmiertelność z powodów sercowo-naczyniowych , wynikającym z wzbogacenia diety o suplementację witaminą D. Według przeprowadzonych z udziałem kobiet badań, stężenie kalcydiolu posiada odwrotnie proporcjonalne działanie w stosunku do wystąpienia otyłości, nadciśnienia , cukrzycy czy stężenia trójglicerydów w surowicy krwi Suplementacja cholekalcyferolem (wit. D3) w wysokości 3000 j.m./d przez 20 tyg. wywołała obniżenie ciśnienia skurczowego wśród osób cierpiących na nadciśnienie  Dodatkowo u szczurów z tym schorzeniem oraz występującą hipertrofią serca i kardiomiocytów zaszło złagodzenie wymienionych dolegliwości po systematycznym podawaniu im analogów wit. D.

Jeżeli chodzi o kwestię udaru mózgu to kalcytriol może istotnie pozytywnie wpływać na ogólną kondycję pacjentów, którzy go przeszli. Ma to związek z rolą witaminy D w układzie mięśniowo-szkieletowym , a poza tym wynika także z możliwości przechodzenia kalcydiolu przez barierę krew-mózg oraz obecności receptora VDR w mózgu (działanie neuroprotekcyjne).

Na koniec, jeszcze tylko jedno zdanie o wpływie na krzepliwość krwi  Potwierdzono bowiem, że zwiększenie ekspozycji na promieniowanie słoneczne (ściślej w zakresie promieniowania UVB) zmniejsza ryzyko zakrzepicy żył głębokich.

 

WPŁYW NA UKŁAD IMMUNOLOGICZNY

Ponieważ receptor VDR znajduje się na wielu komórkach immunologicznych, witamina D może modulować nabyty i wrodzony system immunologiczny. Badania epidemiologiczne wykazują, że choroby o podłożu autoimmunizacyjnym, takie jak cukrzyca typu I czy nieswoiste zapalenie jelit (NZJ) pojawiają się częściej u mieszkańców krajów półkuli północnej, ze względu na ograniczony dostęp słońca  Badania na myszach z usuniętym genem IL-10, który doprowadził do szybkiego rozwoju NZJ, po wprowadzeniu suplementacji witaminą D i wapniem dawały oznaki spowolnienia choroby. Mamy tu ewidentnie do czynienia z działaniem obniżającym aktywność immunizacyjną. Poza tym, u osób obciążanych toczniem rumieniowatym układowym (również chorobą autoimmunizacyjną) potwierdzono niższe stężenie kalcydiolu w surowicy krwi

Modulacja odpowiedzi systemu odpornościowego przez kalcytriol zapowiada obiecujące efekty w przypadku przebiegu chorób skórnych o podłożu autoimmunologicznym (np. atopowego zapalenia skóry). Wpływa on także na wzrost liczby limfocytów posiadających działanie immunosupresyjne. Może to pomóc hamować skórne relacje alergiczne. Idąc dalej, dzięki m.in. pobudzaniu syntezy białek przeciwbakteryjnych przez wit. D możliwe jest obniżenie podatności skóry na zakażenia bakteryjne.

Stwardnienie rozsiane (SM) to kolejna z chorób o podłożu autoimmunologicznym, której powstanie jest ściśle powiązane z rolą witaminy D w organizmie. Już 30 lat temu zasugerowano, że deficyt tej witaminy może być znaczącym czynnikiem ryzyka powstania SM. Badania z udziałem dużej liczby ciężarnych dowiodły widocznego wpływu znacznej ilości spożytego mleka bądź wprowadzonej suplementacji kalcytriolem na zmniejszenie w przyszłości ryzyka wystąpienia stwardnienia rozsianego u ich jeszcze nienarodzonych dzieci

Niedobór witaminy D zauważono również u osób zmagających się z reumatoidalnym zapaleniem stawów. Większość chorych wykazywała niskie stężenia kalcydiolu w surowicy krwi  Może to mieć wpływ na aktywność choroby, gdyż po wprowadzeniu tym osobom suplementacji kalcytriolem, RZS ulegało złagodzeniu. Z drugiej strony, witamina D poprzez redukcję ilości limfocytów Th1 i Th17 (uważanych za niepożądane/patogenne w reumatoidalnym zapaleniu stawów) oraz ograniczenie produkcji cytokin prozapalnych , a zwiększenie liczby komórek Th2 i Treg oraz produkcji cytokin przeciwzapalnych właśnie w ten sposób prezentuje swoje silne właściwości immunomodulujące. Poza tym receptory VDR zostały odkryte w m.in. chondrocytach, które są obecne w stawach osób cierpiących na RZS

W przypadku rozwijających się w organizmie infekcji bakteryjnych (np. gruźlica) czy wirusowych (np. grypa), witamina D może skutecznie im przeciwdziałać, stanowiąc pewnego rodzaju tarczę chroniącą przed wszelkimi drobnoustrojami.

 

WITAMINA D A ROZWÓJ NOWOTWORÓW

O wpływie witaminy D na powstawanie i rozwój nowotworów słyszy się nie od dziś. Początkowo zaobserwowano i potwierdzono badaniami związek intensywności nasłonecznienia danego obszaru w kraju z liczbą osób, które zmarły z powodu raka  okrężnicy. Im większy dostęp do słońca , tym mniejsza liczba zejść śmiertelnych  Taką samą relację uzyskano w przypadku raka : piersi i jajnika, pęcherza, prostaty, płuc, przełyku, głowy, szyi oraz białaczki.

Sytuacja wygląda podobnie w przypadku spożycia witaminy D. Konsumentki ponadprzeciętnych jej dawek miały znacznie niższy wskaźnik zapadalności na raka piersi. Wysoka podaż wit. D i wapnia znacznie zmniejszyła zapadalność na raka sutka u myszy i szczurów będących na diecie wysokotłuszczowej (działanie protekcyjne ). Natomiast w 7 badaniach epidemiologicznych potwierdzono wyższe ryzyko raka jelita grubego u osób spożywających mniejsze ilości witaminy D.

Stężenie kalcytriolu oraz kalcydiolu w surowicy krwi  ma także niebagatelne znaczenie. Kobiety 👩🏻‍🤝‍👩🏼 blisko dolnej granicy prawidłowego zakresu wykazywały 5x wyższe ryzyko raka piersi niż te przy górnej granicy właściwego stężenia kalcytriolu w surowicy  Te niskie poziomy wiązały się z szybszym postępem nowotworu, o cięższym przebiegu (bo z przerzutami). Badanie z udziałem 19000 mężczyzn ze stężeniem kalcydiolu poniżej normy pokazało, że u tych osób częstość występowania raka prostaty była o 70% wyższa niż u panów z prawidłowym poziomem.

Dobrze znanym i udowodnionym działaniem witaminy D jest hamowanie namnażania się komórek nowotworowych. Witamina ta doprowadziła do zahamowania cyklu komórkowego w jego początkowej fazie oraz wpłynęła na zwiększenie ekspresji czynników odpowiedzialnych za naprawę DNA podczas raka głowy i szyi. Podobna sytuacja miała miejsce w przypadku raka skóry - czerniaka.

Badania in vitro pokazały, że podawanie kalcytriolu powoduje represję protoonkogenu c-Myc (czyli zahamowanie jego przemiany w onkogen - bezpośredni czynnik rozwoju raka ) w ludzkich komórkach raka piersi, a wzmożoną ekspresję jego antagonisty w ludzkich komórkach raka okrężnicy i odbytu.

U myszy pozbawionych receptora VDR dochodziło do wzmożonego rozwoju naczyń krwionośnych, o zwiększonej średnicy, które to dostarczały tlen i substancje odżywcze bezpośrednio do guzów. Inne badania z wykorzystaniem tych zwierząt wykazały uczestnictwo szlaków sygnałowych z receptorem witaminy D w ograniczaniu rozprzestrzeniania się nowotworów okrężnicy. Rozwój niektórych rodzajów nowotworów (m.in. raka jajnika) może mieć istotny związek z polimorfizmem genu kodującego właśnie receptor VDR.

Podsumowując, potrzeba jeszcze więcej danych oraz badań prowadzonych w kierunku opatentowania witaminy D jako skutecznego leku na raka

 

Źródła:

• egzogenne (pokarm): D3 (cholekalcyferol): tłuste ryby morskie (łosoś, makrela, śledź), tran, żółtka jaj , masło  ; D2 (ergokalcyferol): grzyby (uprawiane w świetle promieni UV), produkty wzbogacane (np. napoje roślinne )
• endogenne: synteza pod wpływem promieni UV odpowiedniej długości z prekursora obecnego w skórze

 

Suplementacja :

Najnowsze dane podają, że nawet wysoka synteza skórna w okresie letnim , dalej wymaga suplementacji witaminą D w okresie jesienno-zimowym , natomiast niska synteza skórna - suplementacji całorocznej. Polskie badania wykazały, iż położenie Polski na kuli ziemskiej praktycznie uniemożliwia skuteczną syntezę skórną tej witaminy, nawet latem  Dlatego koniecznym jest wprowadzenie całorocznej suplementacji połączonej z dietą obfitująca w witaminę D dla Naszej populacji. Należy w tym wypadku wybierać preparaty najwyższej jakości, zawierające ergokalcyferol (wit. D2) lub cholekalcyferol (wit. D3). My rekomendujemy preparaty od Haya Labs, zawierające wit. D3:

• 4000 IU 250 kapsułek: https://www.fitmentor.pl/pl/p/Haya-Vitamin-D3-4000-IU-250-caps/605
• 5000 IU 250 kapsułek: https://www.fitmentor.pl/pl/p/Haya-Vitamin-D-3-5.000-IU-250-caps/603

 

Dawkowanie:

Z racji długiego okresu półtrwania oraz magazynowania witaminy D w organizmie (w tkance tłuszczowej i wątrobie), zalecaną jej dawkę można podawać w innym schemacie niż suplementacja codzienna, np. co drugi dzień, 2x tygodniowo czy nawet raz na tydzień. Jednak trzeba pamiętać o tym, że dawka jednorazowa nie może być większa niż 60 000 IU (1500 ug)

Najnowsze standardy uznają bezpieczną podaż witaminy D w wysokości 1000-4000 IU/dobę (25-100 ug/dobę), w zależności od pory roku oraz masy ciała. Dlatego należy pamiętać o kontrolnych badaniach stężenia jej metabolitu (kalcydiolu) w surowicy krwi

Uwaga

Za dawkę toksyczną uważa się przyjmowanie > 30 000 IU wit. D na dobę (750 ug/dobę) przez ponad 3 miesiące

 

Bibliografia:

1. Bikle D.: Nonclasic Actions of Vitamin D. J Clin Endocrinol Metab. 2009, 94(1): 26-34.

2. Garland F. C., Garland C. F., Gorham D. E., Lipkin M., Newmark H., Mohr B. S., Holick F. M.: The Role of Vitamin D in Cancer Prevention. American Journal of Public Health 2006, 96(2): 252-261.

3. Gruber M. B.: Fenomen witaminy D. Postępy Hig Med Dosw 2015, 69: 127-139.

4. Judd S., Tangpricha V.: Vitamin D Deficiency and Risk for Cardiovascular Disease. Circulation 2008, 117(4): 503-511.

5. Mathieu C., Gysemans C., Giulietti A., Bouillon R.: Vitamin D and diabetes. Diabetologia 2005, 48: 1247-1257.

6. Płudowski P., Kryśkiewicz E., Karczmarewicz E.: Zasady suplementacji i standardy oceny zaopatrzenia organizmu w witaminę D w świetle jej działania plejotropowego. Postępy Nauk Medycznych 2012, 25(3): 265-272.

7. Tukaj C.: Właściwy poziom witaminy D warunkiem zachowania zdrowia. Postępy Hig Med Dosw. 2008, 62: 502-510.